Không có "tôi" thì không có "chúng ta"

 

Tuần rồi, chúng tôi làm một ngày training cho các cấp lãnh đạo của một ngân hàng nổi tiếng nọ.

Ngân hàng này to, nhân viên nhiều, nên chúng tôi làm rất nhiều đợt cho cùng một nội dung. 

Rồi tôi thuộc lòng luôn.

Triết lý của chương trình này là mỗi người cần kết nối lại với "tôi" để hiểu "tôi" hơn, từ đó cảm nhận được sự trân trọng với những trải nghiệm đã qua, cảm nhận sức mạnh nội tại và biết cách phát huy bản thân.

Trên con đường trưởng thành từ bé đến lớn, từ một người được nuôi nấng đến khi trở thành trụ cột gia đình, từ một người nhân viên học việc cho đến khi trở thành sếp... chúng ta đã học cách "biết mình, biết người". Trách nhiệm và nghệ thuật đối nhân xử thế đã tôi luyện chúng ta thành những người biết nghĩ cho người khác, biết phát huy người khác, biết hy sinh vì người khác.

Nhưng, guồng quay công việc và cuộc sống có lẽ đã làm chúng ta nghiêng về "người khác" nhiều hơn, và trong một thời gian dài. Nhất là khi công ty, tổ chức đã luôn luôn có chương trình hành động, chúng ta theo đó mà làm, từ sớm tinh mơ đến tối mịt.

Và rồi "tôi" bị lãng quên. Không có thời gian cho "tôi" nữa, nhiều khi không biết "tôi" muốn gì trên cuộc đời này, với "tôi" đâu là điều có ý nghĩa, đâu là hạnh phúc.

Tổ chức nào cũng muốn phát huy con người, muốn từng cá nhân có động lực tự thân, có mục tiêu cá nhân  thuận với mục tiêu công việc. 

Nếu "tôi" càng mờ dần, nó sẽ yếu dần, giống như ngọn đèn ngày càng leo loét, rồi vụt tắt. Đó là burnout, đó là nghỉ việc. Càng nghiêm trọng hơn nếu điều này cũng diễn ra trong cuộc sống, người ta không còn niềm vui sống, không còn sức sống. Vật lý gọi là hết pin. Teen gọi là sập nguồn. Ông bà gọi là hết nguyên khí.

Sạc pin từ những điều đơn giản.

- Ăn. Người căng thẳng thường không thiết gì ăn uống. Vậy là ta đã quá mệt mỏi rồi. Ăn ngon là bản năng, không cần cố gắng hay uống thuốc kích thèm ăn. Chỉ cần ta bớt làm cho mình mệt.

- Ngủ. Khi bận rộn, chúng ta luôn cắt xén vào trong giấc ngủ của mình. Thậm chí còn luyện để ngủ ít lại. Nhưng cơ thể ít khi bị lừa, những gì ta mượn, nó vẫn nhớ và ghi sổ. Đến một lúc nó sẽ đình công.

- Thở. Chúng ta thường nói "làm không kịp thở". Đúng vậy, khi căng thẳng, chúng ta nín thở, thở gấp gáp, thở không nổi...

Dành thời gian cho nhiêu đây trước đã, rồi mình nói chuyện sau về những chuyện "tâm linh" hơn.

Tam giác của một người lãnh đạo trưởng thành

Khi nói về lãnh đạo, trước hết phải nói đến kỹ năng. Kỹ năng giao tiếp. Kỹ năng truyền cảm hứng. Kỹ năng ra quyết định. Kỹ năng quản lý đội nhóm. Kỹ năng quản lý bản thân....

Rồi sau đó: kỹ năng chỉ là một phần của câu chuyện.

Đằng sau đó còn hai yếu tố sâu hơn: tố chất và phẩm chất. Ba yếu tố này có thể hình dung như ba đỉnh của một tam giác của một người lãnh đạo trưởng thành.

Tố chất lãnh đạo

Tố chất lãnh đạo là thiên hướng khiến một người sẵn sàng bước lên khi cần. Trong một tình huống hỗn loạn, có người sẽ chờ xem chuyện gì xảy ra. Có người lại bước lên để tổ chức lại mọi thứ.

Những tố chất này có thể bao gồm: sự chủ động, khả năng nhìn thấy bức tranh lớn, sự dũng cảm khi đưa ra quyết định, khả năng ảnh hưởng đến người khác...

Tố chất giống như hạt giống của khả năng dẫn dắt. Nhưng hạt giống chỉ có ý nghĩa và phát huy khi nó được nuôi dưỡng trong một môi trường phù hợp.

Và ta bắt đầu nói đến: Phẩm chất

Phẩm chất lãnh đạo

Nếu tố chất nói về khả năng dẫn dắt, thì phẩm chất nói về nhân cách của người dẫn dắt.

Phẩm chất lãnh đạo thể hiện qua những giá trị như: chính trực, công bằng, khiêm tốn, trách nhiệm, đặt lợi ích chung lên trên lợi ích cá nhân.

Đây có thể chính là con đường để một người trở thành lãnh đạo.

Bởi vì kỹ năng là thứ có thể học. Tố chất dường như là sẵn có. Nhưng phẩm chất vừa là thứ có thể học, vừa có thể trở thành bản chất nếu trải qua trui rèn.

Giá trị của một con người, phẩm chất đạo đức của một con người là thứ được "nấu chảy" và tôi luyện ở bên trong con người đó, là nơi mà các chương trình đào tạo kỹ năng không thể chạm tới. Một người có thể "có" hoặc "không có" một phẩm chất ngay từ đầu, nhưng điều đó không phải là vĩnh viễn.

Khi chiếc kiềng chỉ có 2 chân

Tố chất + Kỹ năng nhưng thiếu Phẩm chất → người lãnh đạo có thể rất giỏi, nhưng dễ trở nên nguy hiểm.

Phẩm chất + Kỹ năng nhưng thiếu Tố chất → người tốt, đáng tin, nhưng khó đứng ra dẫn dắt.

Tố chất + Phẩm chất nhưng thiếu Kỹ năng → lãnh đạo đúng, nhưng chưa hiệu quả.

Tôi rất đồng ý nhất trí với ai đó nói rằng thà không hiệu quả còn hơn nguy hiểm. Vì thế phẩm chất hẳn là quan trọng. Và quan trọng hơn, chúng ta khó tạo ra phẩm chất cho một người, mà chỉ có thể là từ chính người đó. Chúng ta chỉ có thể làm mọi thứ trong giới hạn một cách nghiêm túc nhất có thể: làm gương, kể chuyện, răn đe, động viên....

Còn lại thì... Có lẽ chúng ta nên dành thời gian để nấu chảy và đúc kết nên phẩm chất của chính mình.

CON VỊT ĐẦU ĐÀN

Nhà ông bà tôi luôn luôn có bầy vịt.

Người ta thường nói "chậm như vịt", hoặc là "tin vịt", hoặc là "hai người đàn bà với một con vịt là thành cái chợ".

Bởi vì cộng đồng vịt nói chung là không kỷ cương pháp quyền như một bầy sói hay một bầy sư tử. 

Con vịt đầu đàn không giống con sói đầu đàn. Thậm chí người ta còn không nhận ra là đàn vịt cũng có con đầu đàn. Không sức mạnh. Không uy quyền. Không tiếng gầm khiến cả bầy im lặng.

Con vịt đầu đàn nó không như vậy. Nó không gầm. Không khẳng định vị trí. Không làm người phân xử. Và cũng không là độc nhất, chúng nó có thể thay phiên nhau.

Con vịt đầu đàn là con có ý tưởng, bây giờ muốn đi đâu. Khi nó muốn đi, nó sẽ nhóng cao cổ lên, kêu cạp cạp để gây chú ý, rồi nó sẽ bước đi, đầu vẫn ngẩng cao hướng về nơi đó, và tiếp tục kêu cạp cạp để kêu gọi cả đàn. Rồi nó sẽ chậm lại để ý coi cái hội này có đi theo không. Nếu cả hội còn đang mải mê săn mồi chưa muốn đi, thì thôi, nó sẽ quay lại, chơi tiếp. Không có gì phải căng thẳng. 

Nếu có vài con đi theo, thì đàn vịt chắc chắn sẽ đi. Chúng không bao giờ cãi nhau hay là chia phe kiểu ai đi thì đi ai ở thì ở.

Đám này cũng không phải "ngu như vịt". Có lần tôi lùa chúng nó từ ngoài vườn về nhà, mà đi hơi gần với mảnh ruộng nhà chú tôi. Có vài con nhóng cổ lên nhìn. Và y rằng, ngày hôm sau là thấy chúng đã lén lén kéo ra đó quần thảo.

Con vịt đầu đàn không phải là duy nhất, mà là có vài con trong đàn thường xuyên có ý tưởng, và có một năng lượng để rủ rê cả đàn. Và quan trọng, nó phải bước đi đầu tiên. Và nó cũng xem cả đàn hưởng ứng ra sao rồi mới bước tiếp.

Không cần phô trương sức mạnh, nhưng phải khoẻ mạnh.

Những con vịt thường xuyên dẫn đoàn là những con khoẻ mạnh phổng phao đẹp mã, cổ nó nhóng cao, mắt nó linh hoạt, và chân cẳng thì oai vệ mà không cần chứng tỏ. Những con yếu hơn thì bận rộn kiếm cho đủ ăn, còn đâu mà nghĩ đến chuyện dẫn đoàn. Thôi cứ đi theo cho chắc, với một sự tin tưởng phó thác hoàn toàn.

Muốn đi đâu phải có ý tưởng.

Tôi thường ngạc nhiên với đám cá trong con rạch, mỗi khi trời mưa dầm, nước ngập lai láng là chúng nó sẽ lên bờ và di chuyển đến một cái ao nào đó. Và chúng nó không bao giờ đi sai, bao giờ cũng hướng đến một cái ao, chứ không đi nhầm vô nồi, trừ phi bị phát hiện trên đường đi.

Tôi cho rằng bọn vịt cũng có bản năng như thế, nhưng chúng nó còn có thêm mắt quan sát, có tai nghe và có não (không ai chê não vịt kiểu như chê não cá vàng). Vì thế mà chúng nó luôn luôn có ý tưởng. Chúng nó không bao giờ ở một nơi trong một ngày mà không đi đâu.

Muốn dẫn đoàn thì phải demo.

Demo ở đây là: bước, bước đi mấy bạn, nào nào nào. Chỉ vậy thôi nhưng thần thái và sự tự tin thì phải có. Và vì nó đi, cả đàn mới muốn đi, hoặc là dám đi.

Tự nhiên và không áp lực

Làm vịt đầu đàn không có lương cao, không có quyền cầm cân nẩy mực, không phải chiến đấu bảo vệ đàn. Nên công việc khá là thú vị, việc nhẹ không lương.

Có ý tưởng là một việc thú vị.

Đi theo ý tưởng là một việc thú vị.

Có bạn bè người thân đi cùng là hạnh phúc.

Không áp đặt, không khiến đồng đội phụ thuộc là tự do.

Làm điều đúng với mình (và đoàn của mình)

Người ta nói muốn đi nhanh thì đi một mình, muốn đi xa thì đi cùng nhau. Đoàn này thì không bao giờ đi một mình, vì vậy mà trở thành "chậm như vịt". Đồng ý.

Người ta nói nhao nhao như bầy vịt, cũng đúng luôn, vì chúng nó không có đại ca. Chấp nhận.

Nhưng mưu cầu cuộc sống thì có. Biết đâu còn biết mưu cầu hạnh phúc nữa.

Một khi đã có nhận thức, thay đổi sẽ bắt đầu

Chúng ta thường nghĩ thay đổi bắt đầu từ hành động. Đổi công việc. Kết thúc một mối quan hệ. Đưa ra một quyết định lớn.

Nhưng, trước khi hành động, thay đổi bắt đầu từ nhận thức. Và một khi đã có nhận thức, ta không còn có thể tiếp tục như cũ.

Nhận thức là điểm không thể quay lại

Trước khi nhận ra vấn đề, ta có thể sống rất lâu trong sự quen thuộc:
- Ở trong một môi trường không còn phù hợp
- Làm việc theo cách làm mình kiệt sức
- Chấp nhận những điều đi ngược lại giá trị cá nhân

Nhưng khi đã nhìn thấy sự lệch pha đó, dù chưa hành động ngay, ta sẽ không còn bình thản như trước. Nhận thức giống như bật đèn trong một căn phòng tối. Ánh sáng không ồn ào. Nhưng nó thay đổi mọi thứ.

Nhận thức không phải là hiểu bằng lý trí

Chúng ta “biết” rất nhiều:
- Biết cần cân bằng công việc – cuộc sống
- Biết cần đặt ranh giới
- Biết cần xây dựng văn hóa lành mạnh

Nhưng biết không đồng nghĩa với nhận thức. Nhận thức xảy ra khi một điều không chỉ đúng về mặt lý thuyết, mà chạm đến toàn bộ con người ta. Khi ta không còn có thể tự hợp lý hóa những điều làm mình hoặc đội ngũ tổn thương.

Đó là khoảnh khắc ta nói: “Điều này không còn đúng với mình nữa.”

Nhận thức không đến từ kiến thức

Kiến thức có thể giúp ta nói hay hơn trong một cuộc họp. Nhưng nó không tự động làm ta lãnh đạo tốt hơn. Một người có thể đọc rất nhiều sách về quản trị, nhưng vẫn lặp lại mô hình kiểm soát hoặc phòng thủ.

Nhận thức không đến từ việc tích lũy thông tin. Nó đến từ trải nghiệm đủ sâu và sự thành thật đủ lớn.
- Khi ta nhận ra mình đang dẫn dắt bằng nỗi sợ
- Khi ta thấy mình phản ứng thay vì lắng nghe
- Khi ta hiểu rằng kết quả không thể bù đắp cho sự tổn thương dài hạn

Đó là lúc nhận thức xuất hiện.

Khi đã có nhận thức, ta phải lựa chọn

Trước khi nhận ra, ta có thể đổ lỗi cho hoàn cảnh. Sau khi nhận ra, ta có trách nhiệm lựa chọn. Ta có thể vẫn ở lại. Vẫn tiếp tục. Nhưng đó sẽ là một quyết định có ý thức. Và trưởng thành – trong công việc lẫn cuộc sống – bắt đầu từ chính điểm này.

Kể cả khi ta không hành động ngay — sự thay đổi vẫn diễn ra

Thay đổi bên ngoài thậm chí có thể diễn ra chậm hơn chuyển động bên trong. Có thể ta vẫn ở lại. Vẫn làm công việc đó. Vẫn ở trong mối quan hệ đó. Nhưng khi đã nhận ra mình đang phản bội cảm xúc của mình, sự khó chịu chính là dấu hiệu của chuyển hóa.

Đó là bản năng sinh tồn và tự sửa chữa của con người. Đứt tay sẽ tự lành. Gặp điều nguy hiểm sẽ tránh. Hay nhẹ nhàng hơn, chỉ cần camera lia tới là tự động chỉnh dáng.

Làm thế nào để nuôi dưỡng nhận thức?

Nếu bạn tin tưởng vào cơ chế tự bảo vệ và tự sửa chữa, có lẽ không cần suy nghĩ quá nhiều về việc "nên làm gì", mà chỉ cần tạo điều kiện để nhận thức đến. Rồi sau đó mọi việc sẽ được giải quyết theo cách của nó. 

Nhận thức không tự nhiên xuất hiện trong môi trường quá bận rộn và quá ồn ào. Dưới đây là một vài điều bạn có thể làm để tạo điều kiện cho nhận thức đến:

• Tạo khoảng dừng
Không phải mọi vấn đề đều cần phản ứng ngay. Khoảng lặng giúp ta phân biệt giữa phản xạ và nhận thức.

• Thành thật với cảm xúc của mình
Mệt là mệt. Sợ là sợ. Áp lực là áp lực. Khi không gọi đúng tên cảm xúc, ta sẽ không hiểu được hành vi của mình.

• Ở lại với sự khó chịu
Nhận thức thường đi kèm cảm giác không dễ chịu. Nó làm sụp đổ hình ảnh ta từng tin về mình. Nhưng chính sự khó chịu đó mở ra cơ hội thay đổi thật sự.

• Học từ trải nghiệm, không chỉ từ lý thuyết
Sai lầm lặp lại nhiều lần thường là lời nhắc mạnh mẽ nhất. Nếu đủ dũng cảm nhìn thẳng vào nó, ta sẽ không lặp lại theo cùng một cách nữa.

Thay đổi BỀN VỮNG thường không bắt đầu từ quyết tâm mạnh mẽ. Nó bắt đầu từ một khoảnh khắc rất yên trước đó: Khi ta đủ thành thật để nhìn thấy sự thật.

Một khi đã có nhận thức, ta có thể thay đổi chậm. Nhưng ta sẽ không còn sống một cách vô thức.

Và trong lãnh đạo cũng như trong cuộc sống, đó là bước chuyển quan trọng nhất.