GEN AI, AGENTIC AI và nỗi lo mất việc làm

Câu chuyện này ở trong sách giáo khoa cấp 1 hồi tôi còn đi học. Bây giờ không biết sách giáo khoa mới có còn nữa không.

Hồi đó chưa có mấy con khủng long AI, nên bối cảnh là chiếc máy dệt.

---

XIN MỜI ÔNG RA CHO!

Sau nhiều năm nghiên cứu, Giắc-ca chế tạo ra được máy dệt. Ông tưởng rằng thứ máy đó sẽ giảm được nhiều công sức cho những người thợ dệt nước ông. Nhưng không ngờ chính những thợ dệt lại hoảng sợ trước năng suất của máy. Họ sợ mất nghề làm ăn. Thế là họ kéo nhau đến đập tan cỗ máy ra…

Một buổi tối, có một người ăn mặc sang trọng tìm đến căn nhà tồi tàn của ông:

- Tôi xin phép được nói chuyện với nhà phát minh Giắc-ca.

- Vâng, tôi đây. Ông cần gì?

Khách rút ra một tờ danh thiếp ghi tên một hãng buôn lớn của nước Anh và nói:

- Tôi muốn đề nghị với ông một việc rất hời. Nếu ông bằng lòng trao cho chúng tôi quyền sử dụng phát minh của ông, chúng tôi sẽ biếu ông năm vạn bảng Anh và mời ông làm phó giám đốc của hãng với số lương tháng năm nghìn bảng nữa…

- Ông nói sao? Tôi sẽ bán cho các ông phát minh của tôi về máy dệt?

- Vâng. Chúng tôi biết phát minh của ông không được khuyến khích ở nước Pháp. Chỉ có người Anh chúng tôi mới nhìn xa, thấy rộng…

Giắc-ca cười gằn:

- Hừ! Ít ra thì trước mặt tôi – một người Pháp – ông cũng không được bài xích đồng bào tôi như vậy. Tôi tuy bị hiểu nhầm nhưng chẳng bao giờ phản lại quyền lợi anh em thợ thuyền nước tôi… Xin mời ông ra cho…

---

Ngày nay không dễ gì mà kéo nhau đi đập tan mấy con AI đó ra. Nhưng đập thì đập, con người sẽ vẫn luôn hướng tới TĂNG NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG.

Nếu ngày xưa bạn từng mơ ước làm điều gì đó mà năng lực hạn chế chưa thể làm, thì bây giờ danh sách đó có thể là bản đồ kho báu của bạn đó. Thử xem với AI thì ta có thể làm được bao nhiêu thứ trong số đó.

Vừa tối hôm qua anh bạn tôi khoe là giờ anh có 1 cái playlist nhạc do anh làm ra, trong sự tức tối của tôi vì cách đây vài năm, để viết được vài bài tôi đã phải lặn lội đi trại sáng tác và vô cùng tự hào vì xung quanh chẳng có mấy người làm được việc đó.

Ok anh hãy đợi đấy. Danh sách "chưa làm được" của tôi thì rất dài và hãy chờ xem tôi sẽ khoe cái gì.

Trước ngày em đến (Me before you)

 

Một tiểu thuyết ngôn tình.

Hơn 600 trang nhưng cũng trôi qua nhanh khi ngồi đọc kiểu như ăn bắp rang bơ, nghĩa là không có cao trào, không có kịch tính, và nghĩ rằng mình đoán được cốt truyện. Nhưng vẫn cứ đọc, giống như ăn bắp rang bơ thì không muốn dừng, tay vẫn cứ bốc cho đến khi hết không còn hạt nào nữa thì thôi, à còn khoắng khoắng mấy cái nữa rồi mới thôi hẳn.

Những ai có "triệu chứng" tương tự khi đọc Hồng Lâu Mộng thì có thể hợp với cuốn này.

Điều thú vị nhất với tôi là những mô tả rất cận cảnh về cảm xúc của con người. Nó đa dạng đến thế, và cũng phức tạp đến thế, nhưng thật ra nó cũng diễn biến theo quy luật chung thường thấy (nếu như ta thấy). Và cảm xúc có thể dẫn đến những hành động và quyết định có thể xoay chuyển cả cuộc đời.

Ngẫm lại với mình quả không sai. Những quyết tâm bừng bừng khí thế của mình trong đời cũng toàn là vì một cảm xúc nào đó gây ám ảnh.

Tôi thích nhân vật nam chính một cách hoàn toàn, và dành một chút tâm thế học hỏi đối với nữ chính. Tôi không biết liệu cách nghĩ của nam chính (và tôi) có hợp với nhiều người hay không, khi tin tưởng người khác hoàn toàn có khả năng và biết phải làm gì với cuộc đời họ. Một khi họ đã nhận thức, đã chấp nhận/đồng ý/quyết tâm rằng họ sẽ làm, thì họ không nhất thiết PHẢI cần đến mình nữa.

Tôi chưa xem phim, nhưng cũng tò mò coi poster và thấy hoàn toàn hài lòng với dung mạo của chàng.

Một tác phẩm nhẹ nhàng với một ít trauma, một ít nước mắt, và nhiều đanh đá một cách đáng yêu để đọc cùng với mứt và nắng vàng ngày Tết.

PHÉP SO SÁNH BÊN HÔNG CHỢ BẾN THÀNH

 Chiều cuối năm. Sài Gòn và nhiều nơi khác mát mẻ một cách lạ thường.

Tôi trốn làm và đi bộ ra bùng binh trước chợ Bến Thành để giả đò làm như khách du lịch.

Tôi chọn một quán cóc bên hông chợ và gọi một trái dừa tươi, gọt đẹp nhẵn bóng, và đó là lý do vì sao mà giá của nó gấp 3 lần trái dừa cũng gọt nhưng không đẹp.

Tồi ngồi ngay góc ngã tư và sát lề đường. Khách du lịch nườm nượp lướt qua trước mặt, phía sau, bên trái, bên phải.

Trước mắt tôi là show thời trang Á, thời trang Âu, thời trang Ấn Độ, thời trang đường phố, thời trang đi bộ, thời trang đi bar, thời trang bụi đời... được trình diễn bởi nam phụ lão ấu, người mẫu cao thấp, mập ốm, tóc dài tóc ngắn, da đen da trắng, tóc thẳng tóc quăn....

Tôi bỗng nhớ lại một ý nghĩ của mình, cách đây vài năm, khi bâng quơ ngồi ngắm thiên hạ qua đường ở một thành phố đông đúc ở Mỹ, nơi người ta gọi là melting pot, một nồi lẩu thập cẩm về sự đa dạng. Lúc đó tôi đã nghĩ, ở đây không có ai khác biệt hay dị thường, vì ai cũng khác nhau, nó chỉ là sự đa dạng. Chả bù với thế giới của chúng tôi, khi mà chỉ cần tăng cân nửa ký cũng trở thành nỗi trăn trở rất đáng để mất ngủ và than thở với tất cả những đứa bạn cả thân lẫn không thân.

Quán cóc chợ Bến Thành lại nhắc tôi lần nữa về phát hiện đó. Nhờ vậy mà việc tăng mấy ký lô của tôi trong năm vừa qua hẳn không làm thay đổi chút gì khi tôi đặt mình ở đây, so sánh mình với đám người qua lại.

Ý nghĩ đó khiến tôi chợt thấy chợ Bến Thành thật là đẹp và thăng hoa. Tôi ngồi lâu hơn gấp 3 lần để uống hết một trái dừa trước khi về nhà. Cũng đáng thôi, trái dừa gọt đẹp và có giá gấp 3 lần.

CÔNG THỨC ĐỊNH VỊ GIÁ TRỊ CHO BẢN THÂN

 

Có những ngày, không biết mình là ai và đây là đâu, hay là kiểu hôm nay trời nhẹ lên cao, tôi buồn không hiểu vì sao tôi buồn.

... Thì cũng không sao đâu.

Có những giai đoạn trong cuộc đời, chúng ta thấy những thứ mình theo đuổi trước đây bây giờ không còn giá trị. Và trong lúc chưa tìm được hệ giá trị mới, thì nó có hơi chông chênh, lao chao một chút.

Định vị giá trị cũng giống như tìm một điểm neo. Điểm neo có thể là một vài thứ bên ngoài, cũng có thể là một cái trục bên trong.

Nếu chúng ta được nuôi nấng và lớn lên bình thường, chúng ta sẽ neo giá trị của mình vào một số benchmark của xã hội. 

Ví dụ:

Giá trị = giá tiền. Tiền là một phát minh vĩ đại của nhân loại, quy đổi hết tất cả mọi thứ mà con người cần ( cả ăn được và không ăn được) thành đơn vị đo lường chung. Nếu ai đó đồng ý mua tác phẩm của bạn, mua thời gian của bạn bằng tiền, hiển nhiên bạn thấy tác phẩm của mình và thời gian của mình có giá trị.

Giá trị = thành tích. Quá rõ ràng, từ bé đến lớn ai cũng bị ám ảnh bởi chuyện mình làm được cái gì hay không. Đi làm thì KPI, result oriented. Về nhà thì vợ đẹp con ngoan ba tầng bốn bánh.

Giá trị = điều có ích cho người khác. Chỗ này thì hơi khó chút. Như thế nào là có ích, và người khác là người nào. Cũng lắm khi có sự hiểu lầm dẫn đến câu hỏi ngược lại về chuyện ai đó có ích cho ai đó hay không.

Giá trị = vẫn còn có mặt, vẫn còn tỉnh táo. Nghĩa là chưa bị vô tù, chưa vô nhà thương điên, chưa làm chuyện gì phá hoại, chưa buông xuôi. Nhà nước vẫn coi là công dân tốt. Gia đình vẫn muốn nhìn thấy mặt. Vũ trụ vẫn cho mình sống tiếp. Bản thân vẫn chăm sóc mình hàng ngày.

Còn những khi mông lung, cần phải xác định lại, thì mình có hai cái tool, lâu lâu có thể lấy ra xài, cũng tàm tạm.

TOOL HƯỚNG NGOẠI

Là bí kíp của marketing mà mình thấy là áp dụng vô cuộc sống cũng được. Công thức này xuất phát từ bên ngoài trước, rồi mới quay về bên trong.

3 câu hỏi magic question:

1. Mình muốn có giá trị với ai? Với cuộc đời mà tạo hoá đã "giao phó" cho mình (là cuộc đời của chính mình đó), hay là cha mẹ, người đã sinh ra ta (mặc dù lúc đó không biết đứa con mình sẽ ra sao hết), hay là những người kề cận mỗi ngày, hay xa hơn nữa là quê hương đất nước, trái đất, thiên hà...

2. Mình có gì để có thể có ích cho đối tượng đó? Thời gian, công sức, kết quả, sự quan tâm, một nụ cười, hay chỉ là bớt gây rối thôi cũng được.

3. Bao nhiêu và bằng cách nào? Vậy là bây giờ cần có gạch đầu dòng về hành động. Rồi thực hiện theo đó. Nếu không ổn? Thì quay lại sửa các gạch đầu dòng. Rồi lại thử lại.

TOOL HƯỚNG NỘI (SELF-REFLECTION, SELF-COACHING)

Là việc nhìn lại trải nghiệm cá nhân. Gom gom những sự việc khiến ta suy tư, và thử phân loại.

Điều gì làm cho mình thấy đi lạc? Điều gì làm mình cảm thấy được trở về?

Điều gì mình có thể chấp nhận? Điều gì mình không thể?

Điều gì khiến mình cảm nhận sâu sắc? Điều gì không?

Nhịp điệu nào làm mình lên năng lượng? Nhịp điệu nào rút cạn năng lượng của mình?

Khi không bị áp lực hay lý lẽ nào, điều gì mình muốn làm nhất?

Những lúc đầu óc thư giãn nhất (lúc đi tắm, lúc thiu thiu ngủ, lúc phê nhạc, lúc tập trung cầu nguyện ông bà tổ tiên...) có keyword nào bất thần rơi xuống mà khiến mình sáng bừng?

*** Cuối cùng thì, nếu không biết bám vào đâu cho xứng đáng, thì mình nghĩ, bám vào mình là... chắc ăn nhất. 

Bởi vì, còn thở là còn gỡ.

ĐI TÌM CHÂN GIÁ TRỊ CỦA BẢN THÂN

 

Có đôi lúc, thấy mình không có giá trị, không biết sống trên đời này liệu có ý nghĩa gì. Nên lắm khi buồn đời, ta đi tìm ý nghĩa của cuộc sống.

Nhưng khoan đã. 

Liệu có phải, ý nghĩa là thứ phải đi tìm mới có hay không?

Hay là ý nghĩa luôn có ở đó rồi, nhưng bằng cách nào đó, ta đã đánh mất nó? 

Hay, chỉ là nó đang mờ nhạt, một cách tạm thời?

3 câu hỏi là 3 level khác nhau của sự chông chênh.

--> Thấy vô giá trị sau những sự kiện xảy ra, những bằng chứng có thật hẳn hoi.

- Sau những cố gắng nhưng không được ghi nhận. Đã nỗ lực rất nhiều, nhưng kết quả không như mong đợi. Hoặc tệ hơn: chẳng ai nhận ra rằng mình đã cố gắng.“Vậy thì mình cố gắng cũng không có tác dụng gì."

- Khi nhìn người ta và thấy mình kém cỏi. Những khi nội lực đang mạnh thì có thể ăn mừng thành công của bạn bè, còn khi đang mệt, đang trống rỗng, thì một thành quả nhỏ xíu của người khác cũng đủ làm mình thấy… thừa thãi.

- Khi bị chối từ. Thi rớt, phỏng vấn rớt, người yêu chia tay, khách hàng quay lưng... "Họ đã không chọn mình, vậy chắc mình không có giá trị gì nữa."

- Khi mất đi một điều quan trọng. Mình chỉ có giá trị với người đó. Bây giờ cuộc sống này hoàn toàn vô nghĩa. "Sự tồn tại của mình cũng không có ý nghĩa với ai hết."

--> Niềm tin vững chắc về sự vô giá trị của bản thân

Không chỉ là một cảm giác mơ hồ và tạm thời. Mà là một sự củng cố qua thời gian và có những bằng chứng chắc chắn hơn.

- LUÔN thấy mình “không đủ”. Không đủ giỏi, không đủ quan trọng, không đủ xứng đáng. Dù có cố gắng hay đạt được điều gì, niềm vui cũng trượt qua rất nhanh, nhường chỗ cho suy nghĩ: “Chắc là may mắn thôi, ai cũng làm được.”

- LUÔN So sánh mình với người khác và LUÔN thua cuộc. Người khác sống có mục đích hơn, thành công hơn, được yêu thương hơn. Còn mình thì như đứng bên lề cuộc sống, nhìn mọi thứ trôi qua mà không biết mình ở đó để làm gì.

- Cảm giác tồn tại nhưng không thật sự “có mặt”. Vẫn đi làm, vẫn nói cười, vẫn hoàn thành trách nhiệm. Nhưng bên trong là một khoảng trống mơ hồ, như thể nếu mình biến mất thì mọi thứ cũng chẳng khác đi bao nhiêu.

- Khó đón nhận sự quan tâm hay lời khen. Khi ai đó thương mình, khen mình, giúp mình, trong lòng không thấy ấm lên mà lại thấy ngại, thấy áy náy, thậm chí thấy… không xứng.

- Lập tức chiếm lấy suy nghĩ khi bạn vừa dừng lại. Lúc đêm xuống. Lúc nằm im, không còn việc gì để làm. Khi tiếng ồn bên ngoài tắt đi, những câu hỏi bên trong bắt đầu vang lên:
“Rồi sao nữa? Mình sống để làm gì?”

- Mệt mỏi với chính sự tồn tại của mình. Không hẳn là muốn biến mất, nhưng là không biết tồn tại để làm gì. Sống trở thành một việc phải chịu đựng hơn là một điều có thể mong chờ.

--> Đời, về cơ bản là buồn... cười

Không chỉ mình mình là vô nghĩa. Mà cuộc đời, vốn là buồn, hoặc buồn... cười. 

“Nếu tất cả rồi cũng qua đi, thì cố gắng để làm gì?”

“Ý nghĩa là thứ mình phải tìm, hay chỉ là thứ mình tự bịa ra?”

“Mình muốn sống một đời có ý nghĩa thật. Hay là chẳng có ý nghĩa nào cả?”

MỘT CÁCH TIẾP CẬN KHÁC

Trong khai vấn, một trong những thứ được trao đổi là Perspective (góc nhìn). 

"Thay vì đi tìm ý nghĩa cuộc sống, phải chăng chỉ cần chúng ta tìm ra điều gì đang khiến chúng ta xa rời ý nghĩa vốn có của cuộc sống?"

"Thay vì đi tìm kiếm tình yêu, phải chăng chỉ cần tháo dỡ những rào cản đang ngăn cản tình yêu đến với mình?"

Thay vì cố chứng minh rằng mình có giá trị, có thể nào chỉ cần làm hoà với những tổn thương trong quá khứ đã khiến ta thấy mình vô dụng?"

Thay vì cố chạy theo định nghĩa giá trị của người khác, hay là mình chỉ cần cảm nhận sự có mặt của mình, vốn nó đã là lý do để ta sinh ra trên cõi đời?"

Hoặc có khi, chỉ là ta thấy mệt, thấy vô hình, không được nhìn thấy, không được nghe, không được hiểu. Thì...

Mệt thì nghỉ mệt. Mỏi quá thì để xuống, hết mỏi lại cầm lên. Nhiều quá thì để xuống rồi lựa cái nào cầm lên đi tiếp. Nhiều khi chỉ muốn than một chút. Thì cứ than.

Có những ngày, chỉ tồn tại thôi cũng đã là một việc khó

 

Có những ngày, không buồn, cũng không vui.

Chỉ là thấy mình rất nhỏ

trong một thế giới lúc nào cũng vội

và ai ai cũng có việc để làm.

Buổi sáng đến, buổi tối trôi qua, 

mọi thứ diễn ra theo đúng cách,

chỉ có mình là không biết

mình đang ở đây để làm gì.

Cảm giác ấy không dữ dội,

không làm đau ngay,

nhưng khiến ta đi mãi mà không thấy đường.

Thì thôi, hay là đừng đi nữa.

Hay là ngồi xuống đây.

“Nếu mình không giỏi, 

không nổi bật, 

không giúp được ai, 

thì mình có cần thiết không?”

Ta không hỏi vì muốn được trả lời.

Chỉ là mệt quá,

và không biết đặt nỗi mệt ấy ở đâu.

Có lẽ chúng ta đã quen rồi.

Phải có lý do thì mới được ở lại.

Phải làm được gì đó có giá trị với đời

thì mới thấy sự có mặt trên đời là xứng đáng.

Không một lời khen

không một lời ghi nhận

không ai nhìn thấy.

"Mà đúng rồi, mình có làm được gì hay ho."

Thôi.

Hôm nay thế đủ rồi.

Ta không sai khi thấy mệt.

Ta không sai khi chưa biết mình sống để làm gì.

Có thể hôm nay,

mình chưa tìm được ý nghĩa.

Nhưng còn thở là còn gỡ.

Chỉ cần vậy thôi,

cũng đủ để gọi là một ngày.

PIE - Công thức thành công trong công sở và các biến thể

 

PIE: Performance - Image - Exposure

Đây là công thức của Harvey Coleman, tác giả cuốn Empowering Yourself, đưa ra và được nhiều người biết đến.

Theo ông, để thành công trong công sở:

- Chỉ có 10% là đến từ Performance, hoàn thành tốt công việc. 

- 30% đến từ Image, hình ảnh của bạn, nghĩa là cách ăn mặc, đi đứng, tóc tai, cách nói chuyện, giao tiếp, phong thái...

- Và 60% đến từ Exposure, nghĩa là chính bạn, những nỗ lực và kết quả mà bạn làm có được nhìn thấy bởi những người cần nhìn thấy hay không. Và làm thế nào để được nhìn thấy, đó là trách nhiệm mà bạn phải làm cho chính mình.

Đến đây thì nhiều người trong chúng ta thấy chán nản, đắng lòng, hay gì đó tương tự.

Nhưng bạn có cho rằng công thức này sai không? 

Còn nữa, công thức này có đúng trong cuộc sống nói chung không?

Nếu chúng ta dở tệ trong 90% của cả Image và Exposure cộng lại thì sao?

Có lẽ, tin tốt đầu tiên đó là, ta không cô đơn, ta tệ, nhưng nhiều người khác cũng thế ;)

Vậy thì hãy bình tĩnh, nhìn nhận tình hình, rồi bắt đầu nhích lên từng chút mà thôi.

Và các biến thể của nó....

Là các biến thể không chính thức, một vài nơi khi áp dụng trong công ty mình đã thay đổi nó một tí.

POE: Performance - Ownership - Exposure

Ownership nhấn mạnh đến trách nhiệm cho những phát sinh liên quan đến phần việc của mình. Mọi người sẽ tìm đến bạn để giải quyết công việc chứ không cần lên tới sếp bạn. Khi gặp khó khăn, bạn tìm giải pháp, và đi tìm sếp hoặc ai đó giúp bạn giải quyết, chứ không phải là bưng lên nguyên xi cho sếp. Sếp và công ty thấy yên tâm khi giao việc. Khách hàng thấy yên tâm khi bạn phụ trách dự án của họ.

POE: Performance - Ownership - Empathy

Empathy nhấn mạnh việc hiểu áp lực của người khác, hiểu người khác cảm thấy như thế nào, hiểu những giới hạn của người khác. Mà trước khi hiểu người khác, thì phải hiểu chính mình, để không vì người khác mà hy sinh bản thân.

Công thức này không tập trung để thăng tiến, mà giúp chúng ta bền vững hơn:

Không bị kiệt sức quá sớm

Không phải diễn vai “người ổn” quá lâu

Không đánh mất sự tự trọng của mình

Không phải để trở thành người hoàn hảo trong công sở. Chỉ là để làm việc mà vẫn còn là mình.